DADANSODDI FFYNHONNELL

Beth yw Ffynhonnell, a sut galla i ei defnyddio?

Mae gweithio ym maes hanes yn debyg i fod yn dditectif. Mae angen dadansoddi a deall ystyr darnau o wybodaeth am bobl nad ydynt bellach yn gallu siarad drostynt eu hunain. Weithiau does gennym ni ddim ffilm, papurau newydd, ffotograffau na recordiadau sain i’n helpu; dro arall, gallwn ddefnyddio ystod eang o wybodaeth, gan gynnwys cyfweld â phobl i gasglu eu hatgofion am ddigwyddiadau. Gall darllen llythyr neu gofnod a adawyd gan rywun a fu farw 20, 50, 100 neu dros 1,000 o flynyddoedd yn ôl fod yn gyffrous dros ben. Ond ydy’r ystyr yn amlwg? Oes yna neges gudd? Ydyn ni’n dilyn trywydd o gliwiau ffug? Dyna ran o her – a chyffro – hanes. Bydd y sgiliau a ddysgwch gyda chi am oes, a gallwch eu defnyddio mewn unrhyw sefyllfa sy’n galw am feddwl yn ofalus a dadansoddi.  

 

Dechreuwch trwy ddarllen y testun yn ofalus iawn o’r dechrau i’r diwedd. Os nad ydych chi’n siŵr beth yw ystyr rhai geiriau, edrychwch yn y geiriadur, peidiwch â cheisio dyfalu. Ar ôl deall yr ystyr gyffredinol, ewch yn ôl a dechreuwch ddarllen y ddogfen fesul brawddeg, er mwyn cael hyd i’r dystiolaeth fewnol. Dyw darllen ffynhonnell ddim yr un fath ag edrych ar bapur newydd yn gyflym; allwch chi ddim casglu’r holl wybodaeth angenrheidiol mewn rhai munudau. Mae’n ymarferiad gweithredol sy’n galw am ganolbwyntio. Cofiwch fod yr ysgrifennydd neu’r awdur yn targedu darllenwyr penodol, â gwahanol syniadau a disgwyliadau. I ba raddau gallwch chi eich rhoi eich hun yn esgidiau’r bobl gyntaf i dderbyn y testun?

 

Peidiwch ag aralleirio’r ddogfen neu lunio cofnod hanesyddol am y bobl neu’r digwyddiadau sy’n cael eu disgrifio. Nid dyna fwriad yr ymarfer. Rydyn ni am wybod beth yw eich barn chi am y ddogfen ei hun, pa mor bwysig rydych chi’n meddwl y gallai fod, ac i ba raddau gallwch chi ei rhoi mewn cyd-destun hanesyddol ehangach.

 

CWESTIYANAU I'W GOFYN

PWY sy’n ysgrifennu?

Ydy’r unigolyn dan sylw’n rhoi ei (h)enw? Oes yna ddigon o gliwiau i fedru dyfalu’n wybodus ynghylch rhyw/rhywedd/dosbarth/gwaith? Ydy hynny o bwys? Ai llais uniongyrchol sydd yma, neu a oes trydydd parti yn “gwirio” neu’n adrodd geiriau rhywun arall?

PA MOR wrthrychol neu ddiduedd yw’r awdur?

Mewn unrhyw ffynhonnell, gall fod neges gudd – neu neges nad yw mor guddiedig. Dydyn ni ddim yn disgwyl gweld The Guardian yn adrodd am newyddion yn yr un ffordd â The Mirror neu The Sun, ac mae gan wahanol bobl i gyd eu safbwyntiau gwleidyddol a chrefyddol pendant eu hunain. Allwch chi gael hyd iddyn nhw?

PA fath o ffynhonnell sydd yma?

Oes diben penodol iddi? Ai clip o ffilm, cerddoriaeth, cyfweliad, dyddiadur, neu ffotograff sydd yma? Oes strwythur pendant iddi, ac os oes, pam? Allwch chi ddod o hyd i enghreifftiau eraill tebyg? Beth am yr iaith? Mae testun Cymraeg yn awgrymu darllenwyr gwahanol i Saesneg, er enghraifft, ac yn dweud mwy wrthych chi am gynulleidfa darged y gwaith gwreiddiol. Os dyddiadur sydd yma, er enghraifft, ac mae rhywun yn troi o’r Saesneg i’r Gymraeg pan fyddan nhw’n gyffrous neu’n hapus neu’n emosiynol am ryw reswm, gallai hynny ddangos mai Cymraeg oedd eu hiaith gyntaf a’u bod nhw’n fwy cyfforddus yn defnyddio’r Gymraeg yn gyfrwng ar gyfer materion personol – neu efallai nad ydynt am i eraill fedru darllen beth maen nhw’n ei ysgrifennu, os oedden nhw yng nghanol llawer o Saeson!  

 

PRYD cafodd ei ysgrifennu?

O BLE mae’n dod?

Ai dogfen swyddogol neu gyfreithiol sydd yma? Ydy hi’n ddogfen bersonol? Ydych chi’n meddwl y gallai lleoliad y creu/recordio neu’r ysgrifennu fod wedi dylanwadu ar y cynnwys? Sut, a pham?

Gall fod yn anodd iawn dyddio dogfen, gan fod pobl weithiau’n achosi rhwystredigaeth trwy fod yn ffwrdd â hi ac yn amhenodol am ddyddiadau, oedrannau ac ystadegau eraill. Ydy’r awdur yn disgrifio digwyddiadau y gallai fod wedi tystio iddynt yn ddiweddar? Neu ydy ef neu hi yn dibynnu ar wybodaeth ail-, trydydd- neu bedwerydd-llaw? Ydych chi’n amau y gallai ef neu hi fod yn gorddweud neu’n dyfeisio pethau? Ydy’r ddogfen yn cynnwys cyfeiriadau at bobl, digwyddiadau a lleoedd a all helpu gyda’r dyddio?

 

PAM cafodd y ffynhonnell ei chreu, a beth yw’r PROBLEMAU i ddarllenydd modern?

Oes modd ei chysylltu â dilyniant penodol o ddigwyddiadau (e.e. yr Ail Ryfel Byd, y Rhyfel Oer, y Mudiad Hawliau Sifil)? Oes gan y crëwr/yr awdur ddarllenwyr/cynulleidfa benodol mewn golwg? Os oes, ydych chi’n credu ei f/bod wedi cyflawni ei f/bwriad?

 

Ydych chi’n meddwl bod y ffynhonnell yn achosi problemau penodol i ddarllenydd modern? Ydy’r ystyr yn fwriadol aneglur neu amwys? Ydy’r eirfa’n dechnegol neu’n arbenigol iawn (llawer o dermau cyfreithiol, er enghraifft)? Ydy hi wedi cael ei “doctora” mewn unrhyw fodd? Ydy’r cynnwys yn herio syniadau neu ragdybiaethau’r haneswyr rydych chi eisoes wedi ymgynghori â nhw?

CONTACT:

Contact us at welshbacchistory (at) gmail.com

WELSH TRANSLATION:

Welsh Translation supplied by :

Fiona Gannon

Tidy Translations

fiona(at)tidytranslations(dot)co(dot)uk

CONNECT​:​​

  • w-facebook
  • Twitter Clean

© 2015 by Melissa Y Julian-Jones, with resources by Melissa Julian-Jones and Hannah Buckingham. Source Analysis page by Jenny Benham. Created with Wix.com